Nơi cồng chiêng vọng núi: văn hóa Cơ Tu ở miền tây Đà Nẵng

(Nguồn ảnh: Sưu tầm)

Quay lưng với biển, hướng về dãy Trường Sơn

Phần lớn người ta nhớ Đà Nẵng bằng biển. Những buổi sáng ở Mỹ Khê, con đường ven Võ Nguyên Giáp, Sơn Trà xanh ở phía xa, và gió mặn thổi qua thành phố. Nhưng chỉ cần quay lưng với biển, chạy về phía tây và đi dần lên những cung đường của dãy Trường Sơn, Đà Nẵng sẽ mở ra một gương mặt rất khác.

Ở đó, thành phố lùi lại sau lưng. Đường bắt đầu xanh hơn, không khí mát hơn, sương đôi khi giăng ngang núi, và bạn bước vào vùng đất của người Cơ Tu, một cộng đồng dân tộc gắn bó lâu đời với núi rừng miền Trung.

Văn hóa ở đây không nằm trong tủ kính. Nó hiện ra trong nhà Gươl giữa làng, trong tiếng cồng chiêng vang vào buổi tối, trong ché rượu cần được chuyền tay, trong những tấm thổ cẩm dệt chậm, và trong một điệu múa mà bạn không chỉ đứng nhìn từ xa. Nếu được mời, bạn có thể bước vào vòng múa cùng mọi người.

Đây có thể là một chuyến đi trong ngày từ Đà Nẵng. Nhưng nếu có thời gian, hãy ở lại qua đêm. Một buổi tối trong làng, khi núi tối dần và tiếng cồng chiêng bắt đầu vọng ra từ nhà Gươl, sẽ cho bạn một cảm giác rất khác với mọi trải nghiệm ven biển.

Một điều nên nhớ trước khi đi: đây là những cộng đồng đang sống, không phải một khu trình diễn du lịch. Hãy đến chậm, lắng nghe sự dẫn dắt của chủ nhà, hỏi trước khi chụp ảnh và ưu tiên những trải nghiệm do cộng đồng địa phương tổ chức. Cách bạn đi cũng là một phần của sự tôn trọng.

Điệu múa bạn được mời vào cùng: Tâng Tung Da Dá

Nếu phải chọn một hình ảnh để nhớ về văn hóa Cơ Tu, có lẽ đó là vòng múa Tâng Tung Da Dá. Điệu múa này không chỉ đẹp vì trang phục hay chuyển động, mà vì nó mang trong mình nhịp sống của cộng đồng: lao động, lễ hội, niềm tin, rừng núi và lòng biết ơn với tổ tiên.

Tâng Tung Da Dá có hai phần đi cùng nhau. Tung Tung là phần múa của nam giới, mạnh mẽ hơn, dứt khoát hơn. Những cú bật, động tác tay, tiếng hô, khiên, dao, khố và vải dệt gợi đến săn bắt, bảo vệ làng và tinh thần của người đàn ông miền núi.

Da Dá là phần múa của nữ giới, mềm hơn và uyển chuyển hơn. Đôi tay nâng lên như đang dâng lễ, bước chân chậm hơn, nhịp điệu dịu hơn, mang cảm giác biết ơn thiên nhiên và tưởng nhớ những gì đã nuôi sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Khi hai phần ấy gặp nhau, điệu múa có sự cân bằng rất đẹp: mạnh và mềm, núi rừng và con người, lễ nghi và niềm vui. Điều đáng quý là Tâng Tung Da Dá không sinh ra để làm một tiết mục đứng riêng trên sân khấu. Nó thuộc về lễ hội mùa màng, nghi lễ cộng đồng và những dịp người Cơ Tu cùng nhau tạ ơn rừng, đất, nước, tổ tiên.

Vì vậy, nếu bạn được mời vào vòng múa, đừng quá lo mình bước đúng hay sai. Hãy đi chậm, nhìn người bên cạnh, hòa vào nhịp chung. Ở những xã miền tây Đà Nẵng như Tà Lang, Giàn Bí, Toom Sara hay Za Ra, khoảnh khắc ấy có thể là lúc bạn hiểu văn hóa bằng cơ thể trước khi kịp hiểu bằng lời.

Trái tim của làng: nhà Gươl, cồng chiêng và rượu cần

Ở nhiều làng Cơ Tu, nhà Gươl là nơi bạn sẽ được dẫn đến đầu tiên. Đó là ngôi nhà cộng đồng cao, rộng, thường được chạm khắc nhiều chi tiết và nằm ở vị trí trung tâm của làng. Nhưng nhà Gươl không chỉ là một công trình đẹp để nhìn. Nó là nơi cộng đồng gặp nhau, bàn việc chung, tổ chức lễ, đón khách và giữ những ký ức quan trọng của làng.

Ngồi trong nhà Gươl, bạn bắt đầu cảm nhận được nhịp sống Cơ Tu rõ hơn. Tiếng cồng chiêng có thể vang lên, trầm và dày, lan ra ngoài sân rồi vọng vào vách núi. Có khi là hát lý, một lối hát đối đáp truyền thống. Có khi là ché rượu cần được đặt giữa mọi người, mỗi người uống một chút, nói chuyện một chút, rồi chuyền tiếp. Mọi thứ không vội, và cũng không nên vội.

Ẩm thực vùng cao cũng là một phần đáng nhớ. Bữa ăn có thể có những món nướng, món ám khói, rau rừng, cơm lam hoặc những hương vị đậm hơn, mộc hơn so với những gì bạn vừa ăn dưới phố biển. Cái ngon ở đây không chỉ nằm trong món ăn, mà trong cách bữa ăn diễn ra: nhiều người ngồi cùng nhau, món được dọn ra giữa, câu chuyện nối câu chuyện.

Sau vài ngày ở những điểm du lịch đông người, một buổi tối như vậy có thể giống một khoảng thở. Không quá hào nhoáng, không nhiều ánh đèn, nhưng ấm và rất cộng đồng.

Cho một ngày: Tà Lang - Giàn Bí

Nếu bạn chỉ có một ngày, Tà Lang - Giàn Bí ở khu Hòa Bắc là cách dễ nhất để chạm vào văn hóa Cơ Tu từ Đà Nẵng. Cung đường không quá xa, cảnh hai bên đã bắt đầu chuyển từ phố sang núi, và khi tới nơi, bạn có thể gặp một nhịp sống khác hẳn khu trung tâm.

Ở Tà Lang - Giàn Bí, trải nghiệm thường xoay quanh nhà Gươl, điệu múa truyền thống, ẩm thực địa phương và khung cảnh ven sông, chân núi. Đây là lựa chọn vừa sức nếu bạn muốn nếm thử một phần miền tây Đà Nẵng mà chưa thể đi sâu hơn hoặc ngủ lại.

Một chuyến trong ngày ở đây có thể bắt đầu bằng việc rời thành phố vào buổi sáng, đi qua những đoạn đường xanh hơn, ghé làng, nghe giới thiệu về đời sống Cơ Tu, ăn một bữa địa phương, rồi trở về Đà Nẵng khi trời còn sáng. Nó không quá nặng lịch trình, nhưng đủ để bạn thấy Đà Nẵng không chỉ có biển.

Một đêm giữa núi: làng Bhơ Hôồng

Nếu muốn cảm thật sâu, hãy đi xa hơn đến Bhơ Hôồng, một làng du lịch cộng đồng Cơ Tu ở vùng núi phía tây, cách trung tâm Đà Nẵng khoảng 70 km theo Quốc lộ 14G. Cung đường đưa bạn qua những đoạn núi đặc trưng của Trường Sơn, nơi khung cảnh thay đổi dần từ phố, đồng bằng, rồi sang rừng và thung lũng.

Ở Bhơ Hôồng, điều đáng làm nhất không phải là ghé qua rồi đi. Hãy ở lại. Ban ngày, bạn có thể đi bộ trong rừng, thăm những đồi chè xanh, tìm đến những con suối, thác nhỏ hoặc đơn giản là đi quanh làng để nhìn cách đời sống diễn ra dưới chân núi.

Nhưng buổi tối mới là lúc làng trở nên đáng nhớ nhất. Khi trời tối, mọi người tụ lại trong nhà Gươl. Tiếng cồng chiêng bắt đầu vang lên. Vòng Tâng Tung Da Dá hình thành. Hát lý trôi vào đêm. Ché rượu cần được đặt giữa nhà. Các món ăn Cơ Tu được dọn ra, nóng, mộc và đậm mùi núi rừng.

Ngủ lại trong làng, bạn sẽ thức dậy với sương trên mái nhà, núi trước mặt và cảm giác mình vừa đi qua một đêm rất khác. Không phải kiểu trải nghiệm ồn ào hay dễ khoe ảnh, mà là một điều lắng lại chậm hơn. Bạn nhận ra văn hóa ở đây không được giữ bằng những lời giới thiệu dài, mà bằng cách người làng vẫn sống, vẫn múa, vẫn hát, vẫn nấu ăn, vẫn đón khách theo nhịp của mình.

Nếu có thể dành một đêm cho miền tây Đà Nẵng, Bhơ Hôồng là nơi rất đáng để đi chậm.

🎪 Mê chất vùng cao nhưng muốn xem trong một không gian sân khấu hơn? Show Teh Dar của Lune ở Hội An đưa cảm hứng Tây Nguyên lên sân khấu bằng xiếc tre, nhạc sống và chuyển động. Còn nếu muốn giữ nhịp làng quê nhẹ hơn, bạn có thể ghép với một ngày đi các làng nghề quanh Hội An.

Trước khi đi: mẹo cho một chuyến thăm Cơ Tu

• Hãy đi cùng cộng đồng địa phương. Ưu tiên homestay, hướng dẫn viên và trải nghiệm do người trong làng vận hành. Khi đó, chi phí chuyến đi quay lại trực tiếp với cộng đồng, và trải nghiệm của bạn cũng thật hơn.

• Chọn chuyến đi theo thời gian bạn có. Tà Lang - Giàn Bí hợp cho một chuyến trong ngày từ Đà Nẵng. Bhơ Hôồng hoặc những làng xa hơn hợp hơn nếu bạn có thể ở lại qua đêm và không muốn vội.

• Tham gia với sự tôn trọng. Nếu được mời vào vòng múa, hãy tham gia. Nếu được mời uống rượu cần, có thể nhận một chút theo khả năng của mình. Nhưng hãy hỏi trước khi chụp ảnh người dân, trẻ em, nghi lễ hoặc không gian riêng của gia đình.

• Để ý đường và thời tiết. Đây là cung đường núi, có những đoạn quanh co và có thể khó đi hơn vào mùa mưa. Hãy chừa thời gian di chuyển rộng rãi, kiểm tra thời tiết và tránh chạy lịch quá sát.

• Mang đồ phù hợp với vùng cao. Buổi tối có thể lạnh hơn trong thành phố. Giày chắc sẽ hữu ích nếu đi bộ hoặc trekking. Tiền mặt cũng rất cần thiết, vì ở các làng vùng cao không phải lúc nào cũng có thanh toán thẻ hay chuyển khoản thuận tiện.